.jpg)
światło odbite

Nadmierna proliferacja wątpliwości
Sztuka zaczyna się po ostatnim akcie. Wychodzący z sali widzowie wynoszą ją po kawałeczku. Ktoś powie o ostatniej scenie. O sznurach, podtrzymujących za nadgarstki rozpostarte pod poprzeczną belką krzyża ramiona kobiety w białej szacie i skórzanej uprzęży. Ktoś rzuci zdanie o politycznych aluzjach, ale takich miałkich. Ktoś inny będzie szedł przed siebie z wyrazem wzburzenia na twarzy, szybkim krokiem, nie oglądając się na towarzysza. Wcześniej większośc widowni wstanie i będzie klaskać. Ja nie wstanę, ale będę klaskać.
“Ostatnie kuszenie Chrystusa. Ewangelia wątpliwości” reżyserii Michała Telegi, po premierze 6 listopada w Teatrze Barakah w Krakowie, nie zostawia żadnej pewności co do tego, czy wybory, które stawiają losy bohaterów w wydarzaniu się gry na polach miłości i strachu, są właściwe. Właściwie nie wiadomo nic. Przesłanie jest zawarte przed pierwszym padającym na scenie słowem, w smużkach scenicznego dymu, unoszącego się w świetle reflektorów nad zaimprowizowanymi ruinami, otwartym grobem, upadłym murem, serią skojarzeń wkoło gołąbka pokoju z ułamanym skrzydłem, przeniesionym tu, w tymczasowość scenografii, z muru oddzielającego Izrael od Palestyny. Gruzy i dym w smugach reflektorów.. Za wizualną warstwę opowieści odpowiadają Wojciecha Miks (scenografia i kostiumy) i Adam Hanuszkiewicz (kierownik budowy scenografii).
Centralna przestrzeń ruin, otwartego grobu, staje się w czasie półtoragodzinnej sztuki Górą Kuszenia Chrystusa, domem publicznym, współczesną Palestyną, Golgotą i czymś jeszcze, co odnajdujemy w silnej reakcji emocjonalnej publiczności, po zakończeniu spektaklu; pewnego rodzaju podlinkowaniem do liminalnej przestrzeni w nas. Osi decyzji i wyborów w świecie w którym już dawno zniesiono jednoznaczność ocen dobra i zła, a jednak wciąż w imieniu różnych bogów podejmuje się decyzje o rozkazie do strzału, choć zdawałoby się, czytelne jest przesłanie przykazania “Nie zabijaj”. Pokaże to smutek i szok następnych dni w Krakowie, kiedy kolejne odsłony sztuki będą zdjęte z afisza z uwagi na tragiczną śmierć przypadkowych osób zastrzelonych przez zamachowca na Rynku Głównym.
Tymczasem jednak jesteśmy jeszcze na premierze, gdzie dzieją się rzeczy sceniczne i nikt nie wie o jutrze. Wygląda to tak: Po dwóch stronach sceny Barakah stoją rusztowania. Siedzą na nich ludzie. Niestabilne, chwilowe miejsce. Prowizorycznie umieszczeni tu i teraz, w rolach, które płynnie zmieniają się w kolejnych aktach sztuki. Nic, oprócz wątpliwości, nie jest na stałe. Aktorzy wymieniają się postaciami. Tytułowa postać Yeshui grają trzy osoby (Michał Nowicki, Paweł Kiedrowski, Monika Kufel). Reżyser gra wyobraźnią i skojarzeniami widzów dając pole możliwych odczytań tego, co zmienia się przed oczami jak w imaginarium snu. Erotyka, wojna, śmierć i pragnienie dobra to hasła przewodnie, wkoło których pulsują znaczenia. Rytmem tego pulsu jest napięcie między zwątpieniem i nadzieją. - To była sztuka religijna? Zapyta mnie znajoma osoba, kiedy usłyszy tytuł. Raczej nie. Nazwałabym ją wariacją późnego agnostycyzmu. Dotykającą do żywego tkanki wartości, na których chcemy się oprzeć ale oparcie się nie znajduje. Tytułowy Yeshua to postać bardziej człowiecza, niż boska, choć momentami autor sięga głębszych metafizycznych warstw.
Sztuka opiera się na apokryfach i kodach literatury i filmu. “Ostatniego kuszenia Chrystusa” Nicolasa Sarkozyego i powieści Nicosa Kazantakisa o tym samym tytule. Obecne są też odwołania do scen z Biblii. Jednak główny bohater uosabia wątpliwość, cierpienie pogrążenia w mroku niewiedzy i niepewności. Nie tak wyobrażamy sobie Boga. Znane z Biblii sceny zwątpienia Chrystusa (na Górze Kuszenia i na krzyżu) są przeniesione na całe życie tytułowej postaci.
W pierwszej scenie Yeshua zadaje sobie pytanie “Czy powinienem ich wyzwolić, czy nauczyć jak znosić jarzmo?”. Spektakl wyciąga na wierzch wątpliwości moralne, wplata w konflikty wartości. Gra toczy się między czasami. Czasami dwa tysiące lat temu, czasami tu i teraz. Wydaje się, że jednym z ważniejszych zadań jest unaocznić wątpliwości, co zresztą sygnalizuje tytuł. Ale czy te wątpliwości można nazwać Ewangelią? Dobrą nowiną? Wątpię.
Nawiązując do retoryki biblijnej, reżyser czerpie też z wątków apokryficznych, kodów kulturowych z filmów i literatury. Jak w “Ostatnim kuszeniu Chrystusa”, główny bohater wkluczony jest w pole walki o władzę, w konkret epoki. Stoi pomiędzy wyborem stania się przywódcą walki zbrojnej, a wypełnieniem posłannictwa o miłości przebaczającej i Królestwie będącym tam, gdzie jest wspólnota osób podzielających wartości. Posłannictwa, którego sam nie jest pewien, a jednak broni go. Stoi przy nim, kiedy pokusy wydają się bardzo realne. Królestwo jest tu, między nami. Mówi Yeshua do osób zgromadzonych na ostatniej wieczerzy, odpowiadając na zarzut nie spełnienia obietnicy o wyzwoleniu spod władzy zaborcy, najeźdźcy, agresora.( Można tu wstawić różne formy przewagi jednych nad drugimi, podtrzymywanej siłą.) W tych słowach bezradność miesza się z nadzieją. Czy to nawiązanie do słów: Gdziekolwiek dwóch lub trzech zbiera się w imię moje, tam ja jestem z nimi? (Mt 18,20 , Biblia Tysiąclecia) A może wystarczy jeden? Zadaję sobie te pytania w następnych dniach, oglądając film NAZA, w którym realizujący zbrodnię w Gazie, opwoiadają o eksterminacji ludzi i budynkó jak o komputerowej grze; uczestnicząc w podsumowaniu projektu “Pamięć pogranicza”; oglądając tablicę na cerkwii w Baligrodzie, upamiętniająca postać katechety, Mirosława Oleszko, który 6 sierpnia 1944 r. uniemożliwił z narażeniem swojego zycia zabicie wielu osób zgromadzonych w lokalnym kościele. Piszę o tym w kontekście sztuki “Ostatnie kuszenie Chrystusa. Ewangelia wątpliwości”, bo jako badaczka historii mówionej i recenzentka wspomnianego spektaklu widzę te opowieści przez swoje pryzmaty. W dziejach i w indywidualnych wyborach ludzkich, w uniwersalnym zwątpieniu w słuszność, kiedy trzeba podjąć decyzję, nie wiedząc jeszcze jakie będą skutki. Siłą tego spektaklu jest pozostawienie śladu, odniesienia i pytania, czasami ważniejszego, niż gotowa odpowiedź.
W imaginarium smutnej gry toczącej się przez tysiąclecia postać Yeshui, grana przez trzech aktorów, jest palącym otwartym pytaniem. Czy można powstrzymywać przemoc przemocą. Czego można dokonać w przekonaniu o boskim błogosławieństwie? W jednej z ostatnich scen Yesua zdradza swój lęk: “Boję się, że człowiek może zrobić wszystko, jeśli mu się powie, że czyni to w imię Boga”. Cała trójka aktorów grających tytułową postać, dobrze sobie radzi z oddaniem dość trudnej mieszanki emocji scenicznych. Scena, w której Yeshua (grany przez Pawła Kiedrowskiego) odpowiada na pokusę poprowadzenia ludzi drogą zbrojnej batalii słowami “Miłość nie może być rozkazem”, zapada na długo w pamięć. Kuszony Yeshua w finale sceny stoi przed widownią nagi, zaciera się polifonia znaczeń i odniesień poruszanych w spektaklu, wieloznaczność ocierająca się o chaos. To tu jest centrum spektaklu i cisza. Wszystko i nic. Trwa to chwilę, po niej następuje zmiana aktorów grających Yeshuę i gra wraca na tory ziemskich spraw.
Całość sztuki jest kompozycją wymagającą dużo uwagi, niekiedy otwartą, chwilami zręcznie splatającą wątki smutnego uniwersum wojen, dziejących się przez tysiąclecia. Zastosowanie erotyki w kontekstach poszczególnych scen rodzi wątpliwości. Ślady są za mało czytelne, żeby potraktować je jako odniesienia na przykład do relacji dotyczących mistycznych objawień i ich pokrewieństwa z doświadczeniami na granicach cielesności (Patrz: Ekstaza św. Teresy). Z kolei wątek krytyki religii, wskazania narcystycznego podejścia do wyznawanej wiary wydaje się zbyt prosty. Trudno zgadnąć cel otwierającej sceny, w której aktor wybitnie lubieżnie głaszcze drewnianą belkę, która w finale stanie się krzyżem. Wątpliwości nasilają się w kontekście kolejnych scen, bolesnych unaocznień przemocy i (sensu stricte) gwałtu. Na ofiarach wojen, na osobie Yeshui granej przez Monikę Kufel.
W fnałowej scenie Ukrzyżowania widzimy Yeshuę granego przez Monikę Kufel. W przedstawieniu postaci umierającej na krzyżu w stroju będącym wcześniej ubiorem Marii Magdaleny, ubiorem ofiary wyszydzania, gwałtu, przemocy, zawierającym elementy skórzanym pasów opinających biust, można doszukiwać się zarówno bluźnierstwa jak i przesłania opartego na zapisach z Pisma Świętego. Ktokolwiek jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci kamieniem (J 8, 7 ); Cokolwiek uczyniliście jednemu z tych najmniejszych, mnieście uczynili (Mt 25,40 ). W mojej ocenie, zastosowane środki, mocne, obrazowe, czasami obrazoburcze, momentami przysłaniają głębsze przesłanie, spłycając odbiór do reakcji szokowej, chwilowego mocnego poruszenia emocji w tę czy inna stronę. W całości jednak sztuka pozostawia ślad, towarzyszy widzowi po zejściu z krzesła na widowni, więc się broni, nie tylko jako kolaż mocnych doświadczeń.
Muzyka i śpiew w spektaklu bardzo dodają wymowy poszczególnym scenom. Grana na żywo przez instrumentalistki, wyśpiewywana w operowy sposób, wnosi dużą wartość. Za wykonanie odpowiadają Karolina Chłostowska (wiolonczela), Karolina Stasiowska (altówka). Za ten aspekt spektaklu, czuwający nad muzyką Daniel Grupa.
Konstrukcja widowiska, scenografia i zastosowanie świateł i efektów są dopracowanym i spójnym w kontekście uniwersalności przedstawień, światem. To zasługa wspomnianych wcześniej Adama Hanuszkiewicza i Adama Miksa. Elementy audiowizualne uzupełniają grę aktorów ale nie narzucają się. Jak zwykle, zespołowi Teatru Barakah, udało się zamienić surową przestrzeń dawnej mykwy w wiarygodną i odrębną przestrzeń spektaklu, oglądanego jesienią, kiedy świat zmienia się na surowy, chłodny, przechodzi feerię kolorów żeby poprzestać na szarości, za którą odpowiedzialna jest apoptoza. Proces naturalnego obumierania tkanek, zapobiegający nadmiernej proliferacji. Dzięki temu z nadmiaru zostaje cisza, w której widać szkielety drzew. Rusztowania, niosące nieprzerwanie najważniejsze, odżywcze wartości. Może jak to przesłanie o Królestwie, które nie wiadomo ostatecznie, czy jest.
Jednak, kiedy sprawdzam znaczenia słowa “proliferacja”, wśród kilku znaczeń widzę też to: Proliferacja broni masowego rażenia, czyli niekontrolowany nadmierny ruch czynników zadających śmierć. Coś tu się zapętla. Wybór należy do przeżywającego.
Osoby twórcze
reżyseria i scenariusz: Michał Telega
muzyka: Daniel Grupa
muzyka na żywo: Karolina Chłostowska (wiolonczela), Karolina Stasiowska (altówka)
ruch sceniczny: Martyna Dyląg
scenografia i kostiumy: Wojciech Miks
kierownik budowy scenografii: Adam Hanuszkiewicz
głos Łazarza: Włodzimierz Szturc
OBSADA:
Linus Wdowiarz-Bilski
Shimeon (Szymon Piotr) / Rzymianin / członek sekty Jana Chrzciciela
Michał Nowicki
Yeshua (akt II) / Yehuda (Judasz) / Qayafa (Kajfasz) / Poncjusz Piłat / Jan Chrzciciel
Jacek Musiał
Yochanan (Jan Apostoł) / Chanan (Annasz) / Rzymianin / członek sekty Jana Chrzciciela
Monika Kufel
Yeshua (akt III) / Maria Magdalena
Paweł Kiedrowski
Yeshua (akt I) / Yehuda (Judasz) / Herod Antypas / Rzymianin
Katarzyna Gierla
Miriam (Maria, matka Jezusa) / Azazel / członkini sekty Jana Chrzciciela